Politički ekstremizam u udžbenicima (3. deo)

0
139

Metafizičko i političko sažimanje istorijskih pouka (kao deo objektivnog nasilja sistema)

O najdubljem nivou instrumentalizacije istorije može se govoriti kao o određenim konceptima filozofije istorije koji dominiraju udžbenicima. Analize pokazuju da se istorija uglavnom predstavlja kao strogo determinisan tok, kao neumitni zakon koji deluje mimo volje ljudi. Istorija je time svedena na sudbinu, metafizički tok nezavisan od društvenih procesa i svake dijalektičke promenljivosti. Time se dobija mitska, antiistorijska percepcija vremena u kojoj je vreme zaustavljeno, svedeno na večno prisustvo ili večni povratak istog. Ključ tog antiistorijskog pristupanja bolje se može uočiti na onim mestima na kojima se eksplicitno tvrdi da se istorija ponavlja, što nije samo amaterski pristup istoriji već i vrlo opasno propagandno sredstvo. Tim sredstvom se zaobilaze sve razlike u vremenu i istorijskim procesima koje čine suštinu istorijskog mišljenja i nameće se shvatanje istorije kao nečega što ima svoju stalnu i nepromenljivu prirodu. Budući da se obimno gradivo u udžbenicima mora izneti na izuzetno skučenom prostoru, autori su prinuđeni na rigoroznu selekciju i restrikciju podataka. Upravo ta selekcija podataka otvara prostor za manipulaciju, jer se naglašavanjem jednih i potiskivanjem ili „zaboravljanjem“ drugih činjenica stvara neizbalansirana slika prošlosti, kojom se šalju poželjne političke poruke. Autorima je praktično omogućeno da u svega nekoliko rečenica izraze esenciju političke poruke, što od tih učila čini potencijalno vrlo viralno demagoško štivo. U takvom kontekstu, upotreba pojma „ekstremizam“ koristi se isključivo kao ideološko oruđe, da se diskredituju progresivni politički pokreti i umanji njihov značaj ili da se uz pomoć antitotalitarističkog diskursa izjednačavaju desni i levi „ekstremisti“. Uz pomoć anti-antifašizma se normalizuje fašizam, nacionalizuje antifašizam i prikrivaju se njegovi univerzalni istorijski i teorijski izvori kao i njegova emancipatorska dostignuća. Pored navedenih ilustracija i sam jezik kojim su pisani udžbenici oslikava potrebu da se učenici šokiraju. Tako su mučenja u Jasenovačkom logoru opisana sledećim rečima: “Jasenovački logoraši su klani noževima, ubijani bradvama, sekirama, čekićima, maljevima i gvozdenim polugama, streljani i spaljivani u krematorijumu, živi kuvani u kotlovima, vešani, satirani glađu i hladnoćom jer se u logoru živelo bez hrane i vode”. Slično se govori i o progonu i stradanju Srba na Kosovu “Već u prvim mesecima okupacije spaljeno je oko deset hiljada srpskih kuća, a njihovi vlasnici zajedno sa porodicama proterani su. Oni koji nisu želeli da odu podvrgnuti su sistematskom teroru proganjanju i mučenjima, a žene su vrlo često silovane“. Takve formulacije, bez obzira na njihovu istorijsku utemeljenost, razvijaju strah, napetost i anksioznost kod onih kojima su namenjeni. Budući da su na slično brutalan način predstavljeni odnosi i sa drugim susednim narodima, može se reći da ovakvi udžbenici istorije direktno ili indirektno razvijaju jedan destruktivan, huškački i paranoidan model istorijske svesti koji može dati solidnu osnovu za mržnju i prezir prema susednim narodima, čime mogućnosti za dalje nesporazume, sukobe i revanše ostaju trajno otvoreni. Revizija zvanične istorije, koju možemo striktno posmatrati kao određenu vrstu simboličkog nasilja, posredovana je međutim jasnim ili prikrivenim namerama pružanja legitimnosti određenim aktuelnim ideološkim ciljevima. Istorijski revizionizam podrazumeva ne samo promenu u načinu interpretacije prošlosti već i falsifikovanje činjenica, selektivno prikazivanje ili tendenciozno akcentovanje prošlih događaja, te sasvim nenaučno uspostavljanje latentno ili otvoreno desničarskih ideologizovanih periodizacija i klasifikacija istorijskih dešavanja – kao objektivnih i neutralnih. U tom smislu, on postaje deo strukturnog, sistemskog, objektivnog nasilja nad mehanizmima i kapacitetima političke i ideološke orijentacije čitavih generacija pojedinaca i pojedinki koje prolaze kroz školski sistem a time i kapaciteta celog (sadašnjeg i budućeg) društva. Ovi društveni i individualni kapaciteti nadalje se obesnažuju i degradiraju uticajem i manipulacijama šire obrazovne i propagandne infrastrukture (muzeja, medija, pseudonaučne publicistike, kulturne produkcije) gde se zloupotreba i relativizacija pojma ektremizma popularizuje i normalizuje.

Zaključak

U Srbiji krajem XX i početkom XXI veka najvidljivija je anti-antifašistička prerada prošlosti u kojoj su partizanski pokret i njegova Narodnooslobodilacka borba (NOB) u velikoj meri osporavani i proglašavani ekstremistima i teroristima. Sa druge strane, domaći kvislinzi, kolaboracionisti, ratni zločinci i fašisti iz prošlosti doživljavaju ideološku, političku i pravnu, rehabilitaciju i čak martirizaciju. U ključu nove ideološke matrice o njima se danas govori kao o patriotama, a često i kao borcima protiv totalitarizma, čak se ni ne pominje da su i po kriterijumima iz samih udžbenika bili ideološki i politički „ekstremisti“ i da su se borili na strani najretrogradnijih političkih i vojnih snaga u novijoj istoriji sveta. (Da ova pojava nije ograničena samo na politički i obrazovni sistem u Srbiji vidi se ne samo po sličnim procesima i dešavanjima u bivšim jugoslovenskim republikama već i u Italiji, Bugarskoj, Ukrajini itd., o čemu se na primer možete obavestiti u tekstovima i izlaganjima istoričara Milovana Pisarija i Kristen Ghodsee a posebno bismo istakli radove Milana Radanovića na raskrinkavanju izuzetno popularnih teza o „komunističkom teroru“ nakon oslobođenja Srbije.)

Šovinizam (često u formi „patriotizma“) i antitotalitarizam važni su legitimizacijski okviri tranzicije ponajviše zbog toga što su usmereni ka diskreditaciji socijalizma: klasnoj i internacionalistički solidarnoj politici suprotstavljena je uskogrudo-homogenizujuća nacionalistička politika. Partizanski pokret, koji je na bazi internacionalne klasne i antifašističke ideologije predvodila Komunistička partija Jugoslavije, nije se mogao niti se danas može uglaviti u ideološke okvire tranzicije koji su i izgrađeni pre svega na apologiji kapitalizma i hladnoratovski konstruisanoj kritici socijalističkog društva. Sa druge strane, nacionalistički četnički pokret pa čak i Nedićeva Srpska državna straža rehabilitovani najpre u udžbenicima istorije, a zatim i politički i pravno, i sa svim svojim sramotnim ideološkim i istorijskim bagažom vrlo lako su se uklopili u temelje nove nacionalne i kapitalističke države. Štaviše, oni su u velikoj meri bili i bitna legitimizacijska osnova novog poretka. Na jednom nivou njihov istorijski poraženi kolaborantski i kvislinški nacionalizam i šovinizam korišćen je u svrhu promocije aktuelnog kompradorskog nacionalizma političke elite u Srbiji. Na drugom oni su iskorišćeni u svrhu kompromitacije partizanskog pokreta. Na ovoj liniji novi režim u Srbiji gradi novi poredak kako u sećanju tako i u sadašnjosti. Kritika partizana je istovremeno kritika KPJ, kritika revolucije, kritika socijalističkog poretka ali i najvećih emancipatorskih ideja zapadne civilizacije, kao što su one o bratstvu, slobodi i jednakosti. Aktuelna smena antifašizma antitotalitarizmom, u kojoj se automatski otvara prostor i za izjednačavanje fašizma i socijalizma, samo je preventivna taktika današnje dominantne klase. Kako čak ni aktuelni državni ideološki aparati ne mogu u potpunosti negirati oslobodilački karakter NOB-a, njega je bilo neophodno relativizovati, a zatim, pod prividom ideološke neutralnosti, imenovati i neke druge „borce za slobodu“, a sve u cilju lišavanja socijalističke revolucije njenog neupitnog oslobodilačkog simboličkog kapitala. U situaciji potpune deprivacije najširih slojeva stanovništva od mogućnosti uticaja na društvene procese a i samo odvijanje sopstvenih života, takav kapital je moguće i najopasniji po vladajuću ideologiju. Tako da negativan odnos prema nasleđu jugoslovenskog revolucionarnog pokreta i socijalističke države zasnovane nakon pobede jugoslovenske revolucije, kao oblik istorijskog pravdanja novog poretka, ne podrazumeva samo radikalno prekrajanje nedavne prošlosti, već predstavlja deo ukupnog procesa restauracije kapitalizma. To se postiglo i kroz sistem obrazovanja u  udžbenicima istorije koji su postali glavno sredstvo za izmenu epohalne svesti. Termin ekstremizam u njima korišten je isključivo za diskreditaciju i kompromitaciju antifašizma i partizanskog pokreta, kao i progresivnih političkih pokreta u celini. Repertoar metodoloških i propagandnih manipulacija koji je u tu svrhu stavljen u pogon sasvim sigurno ispisuje nove neslavne stranice ekstremne ideološke indoktrinacije, na antiprosvetiteljskim i nenaučnim temeljima koji u istoriji imaju pandan možda samo u procesima revizije istorije koja je u Vajmarskoj (ali i onoj Kajzerovoj) Nemačkoj prethodila pojavi i vladavini nacizma (videti npr. Đ. Lukač „Razaranje uma“). Treba zato veoma ozbiljno shvatiti upozorenja da su udžbenici istorije u zemljama bivše Jugoslavije neka vrsta priručnika za nove ratove.

 

Literatura:

Kosta Nikolić , Nikola Žutić , Momčilo Pavlović , Zorica Špadijer, Istorija 3/4 za III razred gimnazije prirodno matematičkog smera i IV razred gimnazije opšteg i društveno-jezičkog smera, Zavod za  udžbenike Beograd, 2010.

Đorđe Đurić –Momčilo Pavlović Istorija za 8 razred osnovne škole Zavod za udžbenike ,Beograd 2010.,

Predrag Vajagić, Nenad Stošić Istorija za 8 razred osnovne škole Klett Beograd 2012.

Mira Radojević, Istorija za treći razred gimnazije prirodno-matematičkog smera, četvrti razred gimnazije društveno-jezičkog smera i opšteg tipa i četvrti razred srednje stručne škole Klett Beograd 2012.

Radoš Ljušić i Ljubodrag Dimić, Istorija za osmi razred osnovne škole sa čitankom i radnom sveskom Izdavač Freska Beograd 2010.

1 Todor Kuljić , „Istoriografski revizionizam u poslesocijalisti kim režimima“, Balkanski rašomon. Istorijsko i literarno vi enje raspada SFRJ, Beograd, 2002.

2  Todor Kuljić , „Prevladavanje prošlosti – idejna strana“, Godišnjak za društvenu istoriju, VII, 2

Todor Kuljić, „Fašizam sociološko –istorijska studija, Nolit ,Beograd 1987.

Todor Kuljić, “ Teorije o totalitarizmu“ istraživačko izdavački centar SSO Srbije Beograd 1983.

Todor Kuljić, „ Kultura Sećanja Čigoja 2007.

Erik Hobsbaum, Doba ekstrema. Istorija Kratkog dvadesetog veka, 1914– 1991, Beograd, 2002.

Milan Radanović, “Istorijska politika u Srbiji nakon 2000. Primeri manifestovanja sprege između akademskog istorijskog revizionizma i državne revizije prošlosti”, u: Izgubljeno u tranziciji. Kritička analiza procesa društvene transformacije, prir. Ana Veselinović, Petar Atanacković, Željko Klarić,Beograd: Rosa Luxemburg Stiftung, 2011.

 

Dr Milivoj Bešlin : Četnički pokret Draže Mihailovića – najfrekventniji objekat istorijskog revizionizma u Srbiji u Antifašizam pred izazovima savremenosti, AKO Novi Sad 2012.

Vahida Ramujkić , Mirjana Dragosavljević -iz radionice „Istorije u raspravi Početak Drugog svetskog rata u Jugoslaviji- Kultura sećanja: Sadašnjost prošlosti“ Beograd 2012.

 

Politička upotreba prošlosti, AKO, Novi Sad 2013.

Stigma totalitarizma – antitotalitaristički diskurs u funkciji diskreditacije levice ,Ako Novi Sad, 2014.

 

 

OSTAVITE KOMENTAR

Please enter your comment!
Please enter your name here