Politički ekstremizam u udžbenicima (2. deo)

0
173

Ideološki karakter nastave istorije i upoteba pojma ekstremizam

U udžbenicima koji su analizirani za potrebe ovog rada a napisani su posle 2000. godine učinjena je svojevrsna faktografska zloupotrebe istorije. U njima je glavni cilj bila izmena podataka vezanih za Drugi svetski rat, ali usputno i prevrednovanje podataka vezanih za progresivni i radnički pokret koji je definisan kao „prethodnica i ishodište komunističkog totalitarizma“ (Ljušić 2010). To je posledica snažnog talasa antikomunizma koji je stupio na javnu scenu Srbije posle 2000. godine, a koji je za jedan od osnovnih zadataka postavio potiskivanje, ignorisanje i prevrednovanje činjenica iz vremena ovog ratnog sukoba i njegovog ishoda. Zbog toga su udžbenik istorije za završni razred srednjih škola i onaj za završni razred osnovnih škola kao svoj prvenstveni zadatak stavili reinterpretaciju i reviziju Drugog svetskog rata. Kao što je već pomenuto neki od autora su zahvatili šire i dublje od Drugog svetskog rata pa se pojam ekstremizam, koji se inače kod svih autora bez izuzetka vezuje za KPJ, u pojedinim slučajevima upotrebljava da okarakteriše socijaldemokratsku stranku (partiju) Srbije i njenog vođu Dimtrija Tucovića, sindikalni pokret u Austrougarskoj monarhiji koji je bio vezan za Socijaldemokratsku partiju Ugarske i Hrvatske, pokret za prava žena. Najdalje je otišao Kosta Nikolić koji čak i sindikalni štrajk za osmočasovno radno vreme i protiv dečjeg rada naziva ekstremnim jer su se demonstranti „sukobili sa žandarmima“ (Nikolić 2010). Da ovakva terminologija jeste uslovljena namerom ideološkog interpretiranja činjenica zorno pokazuje primer autora Đorđa Đurića i Momčila Pavlovića pri obradi teme revolucije u Rusiji u udžbeniku za osmi razred osnovne škole, gde su sovjeti sve vreme u rukama boljševika koji „ubijaju poslednjeg Romanova“ (Đurić-Zečević 2010). Boljševici su prikazani kao politički ekstremisti koji se bave terorističkim aktivnostima, u isto vreme ni jedna druga organizacija  radničkog pokreta Rusije nije pomenuta pa se u udžbeniku obavlja sinteza boljševici = ekstremisti = radnički pokret. Ovakva interpretacija, osim što je faktografski netačna predstavlja najgrublju ideološku manipulaciju na koju se naišlo u čitavom istraživanju. Ocena ekstremizma KPJ nije ništa manje groteskna od one koju autori nude za ostatak radničkog pokreta. I ovaj put radi se o ideološkoj manipulaciji i izostavljanju ključnih činjenica za razumevanje političke situacije između 1920. i 1941. godine. Prema autorima udžbenika, KPJ je od samog svog osnivanja remetilački  faktor unutar Kraljevine Jugoslavije, zbog zagovaranja „direktne  revolucije i  dolaska  na vlast nasilnim putem“, što se tobože potkrepljuje tvrdnjom: „jedna od bitnih karakteristika tog opredeljenja biće i terorizam“. Autori koriste antikomunistički stereotip o navodnoj pripremi komunističkog prevrata početkom dvadesetih godina XX veka. U ovom razdoblju KPJ predstavlja masovnu legalnu partiju i nije u organizacionom smislu partija  lenjinističkog  tipa  (kadrovska  ilegalna  partija),  kakva će  postati tek početkom tridesetih; prema tome, KPJ početkom dvadesetih nije bila sposobna za revolucionarni   prevrat. Sem  toga,   partijsko   rukovodstvo   je   osuđivalo akte individualnog terora koji je imao određeni broj pristalica među mlađim članstvom. Ignorišući ove činjenice, autori  zanemaruju čitav korpus naučnih radova jugoslovenske istoriografije koja je podrobno analizirala ovo pitanje. „U daljem razmatranju političke istorije Kraljevine Jugoslavije, autori nijednom ne pominju KPJ, njen politički razvoj i izloženost brutalnim progonima. Takođe, autori nisu pojasnili na koji način je jedna nevidljiva politička  partija,  koja  po  njima  nije  bila  prisutna  u političkom životu nakon 1921, uspeva da nakon dvadeset godina hibernacije, organizuje masovan ustanak protiv okupatora u svim delovima zemlje.“ (Radanović 2011).

Period Kraljevine Jugoslavije se opisuje kao nepovoljan po Srbe, čija je „elita“ loše štitila „nacionalne interese sopstvenog naroda“. Naime, „Iskušenja kroz koja je srpski narod prolazio između dva svetska rata uslovila su velike ideološke podele i istrošila su nacionalnu ideju. Lutanja i nesnalaženja srpske elite i vladajućih krugova najbolje su iskoristili jugoslovenski komunisti koji su 1941. godinu dočekali sa jasnim idejama i prečišćenim stavovima.“ (Nikolić–Žutić, 2010). Vratimo se analizi interpretacije Drugog svetskog rata. Način na koji je taj rat interpretiran direkno je suprotan onom na koji je bio tumačen u socijalističkoj Jugoslaviji. Najvažnija promena dogodila se u tretmanu četnika i partizana, s tim što je izmenjena i ocena kolaboracionističkog režima Milana Nedića. General Milan Nedić, predsednik marionetske srpske vlade pod okupacijom, predstavljen je kao čovek „velikog ugleda kod Srba“, koji je, kako piše, spasavao „biološku supstancu srpskog naroda“, jer je „smatrao da je Nemačka trenutno suviše moćna i da se sa okupatorom, kako bi se sprečilo dalje stradanje srpskog naroda – mora sarađivati. Zbog strahovitih odmazdi nad civilima protivio se svim nepromišljenim pokretima protiv okupatorske vojske“. U novim udžbenicima bitno je ublažena i ocena uloge Dimitrija Ljotića i njegovog Srpskog dobrovoljačkog korpusa, koji su bili glavni pomagači SS jedinicama i Gestapou u masovnim hapšenjima i zločinima vršenim po Srbiji. U udžbenicima su, bez pominjanja njihove stvarne uloge, prikazani jednom tendencioznom rečenicom: „njihov ideološki fanatizam bio je veći i od onog komunističkog“. Ipak, najveći napor uložen je da bi se promenio lik četničkog vođe Draže Mihailovića i njegovih vojnih jedinica. To se posebno vidi u pristrasno i potpuno neistorično koncipiranim kratkim biografijama Josipa Broza Tita i Dragoljuba Draže Mihailovića koje su u udžbenicima uporedo prikazane. Mihailović je npr. imao „dobro vojno obrazovanje. Prošao je herojsku školu Prvog svetskog rata iz koga je izašao s mnogim odlikovanjima, bio je ogorčeni protivnik nacizma, ukazivao je na probleme najvišim vojnim strukturama ali nije nailazio na razumevanje, bio je frankofil, uveren u vojnu moć Francuske. Vaspitavan je u duhu odbrane otadžbine i vernosti domu Karađorđevića“. Broz je prikazan na izrazito negativan i diskreditujući način, npr. „Mnogi detalji iz njegove biografije nepoznati su i do danas. Pod vidom borbe za radnička prava organizovao je demonstracije i terorističke akcije! Imao je negativnu ulogu u stradanju jugoslovenskih komunista u Staljinovom teroru, Uoči rata reorganizovao je KPJ i pretvorio je u militantnu i fanatizovanu organizaciju, oslanjajući se na mlađe komuniste. Dosledno je sprovodio politiku koja je bila uperena protiv nacionalnih interesa srpskog naroda.“  (Nikolić 2010). Ovaj tip tendencioznosti za krajnju svrhu kao da ima da se partizanski pokret apriori prikaže kao ekstremistički a četnički kao umeren, naklonjen kompromisima?! Da bi se u tome uspelo, međutim, autori moraju ignorisati čak i definicije fašizma i socijalizma iz sopstvenih udžbenika, jer se i iz tih definicija sasvim dobro vidi sa kime i čime to četnici jesu a partizani nisu bili skloni kompromisu. To se naravno sistematski prikriva pa, se na primer, prema istim autorima, Prva proleterska brigada opisuje kao formirana da bude „čelična pesnica u borbi protiv reakcije i pete kolone“ a fašistički okupator se tu ni ne pominje. Da bi četnici i partizani izmenili mesta na bilo kakvoj vrednosnoj lestvici bilo je potrebno učiniti duboke rezove na tri najvažnija pitanja: 1. pitanje tumačenja međusobnog odnosa četnika i partizana to jest pitanje ideologije oba pokreta kao preduslova borbe protiv odnosno kolaboracije sa fašističkim okupatorima 2. pitanje obima i intenziteta kolaboracije četničkog pokreta i 3. pitanje zločina nad civilima. Suština tih promena bila je da se četnici prikažu kao istinski i jedini predstavnici srpskih nacionalnih interesa, koji su, iako, kako se u udžbenicima insistira, pokretači antifašističkog otpora, na kraju bili izdani od saveznika. Ta saveznička „izdaja“ ostala je neobjašnjena, ali se pojavila kao jedino obrazloženje četničkog poraza. Četnici su prikazani kao jedini istinski pokret protiv okupatora, kao „jezgro srpskog građanskog otpora“, koji je „za razliku od komunista koji su nameravali da podele srpski etnički prostor, pod srpskim zemljama, pored Srbije, podrazumevao Crnu Goru, celu Bosnu i Hercegovinu, deo Dalmacije uključujući i Dubrovnik i Zadar, ceo Srem, uključujući Vukovar, Vinkovce i Dalj, Vojvodinu, Kosovo i Metohiju i južnu Srbiju (Makedoniju)“, čime su autori udžbenika iscrtali željenu kartu etničkih granica.

Kada je reč o izmenama koje su unete u tumačenje odnosa četničkog i partizanskog pokreta, prikazano je da se radi o dva ravnopravna pokreta otpora, ali već čitav niz detalja otkriva koji je pokret ideološki bliži piscima udžbenika. Tako, na primer, iako se navodi da su nastali istovremeno, prvi deo teksta posvećen je četnicima, dok se tek posle nekoliko strana pojavljuju i partizani (Nikolić 2010). U ostalim analiziranim udžbenicima situacija je slična. Stil kojim su udžbenici napisani takođe favorizuje četnike naspram partizana, pa su tako četnici „već u maju 1941. osnovali prve antiokupatorske jedinice“, dok su partizani „tek u junu posle napada Hitlera na Sovjetski Savez odlučili da se suprotstave okupatoru“. Da bi se prikrila suština početka građanskog rata u Srbiji i četnički napadi na slobodnu teritoriju koju su partizani stvorili u okolini Užica u leto 1941. godine, bilo je potrebno u velikoj meri izmeniti istorijske činjenice. Tako se, na primer, govori o oslobođenoj teritoriji, ali se ni na jednom mestu ne navodi da su je vojno oslobodili partizani i držali je pod svojom vlašću, jer bi to značilo priznavanje partizanskog vojnog uspeha. Autorima je bilo važno da se taj deo ratne istorije iskoristi samo da bi se stvorio utisak da su partizani prvi napali četnike i time izazvali građanski rat a da se, pritom, prikrije činjenica da su četnici, zajedno sa nemačkim snagama, napali slobodnu teritoriju i time pomogli da dođe do kraja antiokupatorskih borbi u Srbiji. Sledeće pitanje koje je autorima udžbenika predstavljalo problem u re-interpretaciji jeste pitanje kolaboracije. Da bi se sa četnika skinula odgovornost kolaboracije, bilo je potrebno primeniti čitav niz retoričkih sredstava i prikriti veliki broj istorijskih činjenica. Jedan od tih argumenata jeste stalno insistiranje na tome da su svi učesnici u ratu na jugoslovenskom tlu kolaborirali sa okupatorskim snagama, čime je već unapred obezbeđena indulgencija za četničku saradnju. To, međutim, nije izgledalo dovoljno autorima, pa su dodali i eksplicitno opravdanje takvog postupanja: „Među mnogim četničkim starešinama prevladalo je mišljenje da je italijanska vojska znatno manje opasna od ustaša i da stoga treba obustaviti dalju borbu. Italijanska okupacija bila je najboje ‚ratno rešenje’ za očuvanje golog života Srba, naročito na prostoru Like, severne Dalmacije i Hercegovine, a italijanski vojnici najmanje zlo od svih zala s kojima su imali da se nose“ (Ljušić, 2010). Ova interpretacija saradnje četnika sa italijanskim okupatorom trebala bi da ih prokaže kao proračunate real-političke oportuniste ali ostaje nejasno kako bi po istim tim kriterijumima bila opravdana četnička saradnja sa nemačkim i ustaškim snagama, na primer prilikom Bitke na Kozari? Ili prilikom završnih borbi za oslobođenje zemlje, kada je, i zbog njihove strateške podrške i ojačavanja nemačkih jedinica u povlačenju, dnevno ginulo stotine ljudi na Sremskom frontu.

S druge strane, takozvana partizanska kolaboracija prikazana je kao daleko uspešnija i sasvim drukčije motivisana. Sudeći po tekstu udžbenika, partizani nisu imali namere da sačuvaju narod kao četnici i nedićevci, već je navedeno da su oni ušli u saradnju s Nemcima radi jasnih vojnih interesa. Njihov prvi ratni cilj, reklo bi se sudeći po udžbeniku, bio je da poraze četnike, pa je tako saradnja sa okupatorima trebalo da posluži da bi „svoj glavni udar usmerili na četnike“. Na drugom mestu, partizanska vojna strategija i saradnja s Nemcima, prikazana je i kao ozbiljna ratna politika koja je ugrožavala i međusavezničke odnose i dogovore velikih sila. Partizani se, u tom delu teksta, više ne prikazuju samo kao neprijatelji četnika, već i kao protivnici savezničke Velike Britanije i kao snaga koja je imala za cilj da poremeti plan savezničkog iskrcavanja na Balkanu. Podrazumevajući da bi to iskrcavanje četnicima donelo pobedu u Drugom svetskom ratu, autori udžbenika navode: „Visoka partizanska delegacija predlagala je (Nemcima) obustavu neprijateljstava u obostranom interesu. A obostrani interes i partizana i Nemaca u tom trenutku bio je da ne dođe do iskrcavanja Engleza na Jadransku obalu“ (Nikolić 2010). Navedeno je da su partizani s Nemcima imali oko 40 sastanaka, kao i da je partizanska delegacija „putovala sa urednim ustaškim propusnicama i u nemačkoj pratnji“(Nikolić 2010), (Ljušić 2010). Potpuno prenebregavanje teme i suštine tzv. Martovskih pregovora, činjenice da se sve vreme njihovog održavanja vode borbe između partizanskih i nemačkih jedinica, kao i sistematsko prikrivanje obilja podataka o permanentnoj vojnoj saradnji četnika sa svim okupatorskim i kvislinškim snagama, dostižu u ovoj tematici zaista oblik ekstremnog revizionizma. Takođe, iznošenje ovih podataka u obliku nekakvog „naučnog otkrića“ prikriva činjenicu da su ti pregovori i obrađivani i kritički sagledavani u jugoslovenskoj istoriografiji i memoaristici.

Kada je kolaboracija u pitanju, poseban problem za reinterpretaciju istorije autorima udžbenika predstavljala je bitka na Neretvi u kojoj su četnici zajedno sa italijanskim trupama sa okolnih brda napadali partizane koji su preko te reke prenosili ranjenike. Da bi se izbeglo objašnjenje te ratne situacije napisan je sledeći tekst: „Tako je nastao najdramatičniji trenutak između dve vojske i moralna dilema kod četničkih komandanata zbog sudbine narodnog zbega u slučaju da dođe do odsudne bitke. Kod partizanskih komandanata takve dileme nije bilo“. Kasniji napad četnika i italijanskih trupa na kolonu ranjenika nije pomenut (Nikolić 2010), (Ljušić 2010).

Treće pitanje koje je doživelo suštinske izmene u najnovijim udžbenicima jeste pitanje ratnih zločina. U udžbenicima se navodi da su na oslobođenim teritorijama partizani hapsili, mučili i streljali svoje klasne neprijatelje, dok je za četnike samo navedeno da su bili uvučeni u građanski rat. Četnički zločini protiv nesrpskog stanovništva u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, pri tom nisu bili pomenuti. Posle kritika u javnosti, isti autori su u svom novom udžbeniku za 8. razred osnovne škole (2010) dodatno pojačali svoju poziciju. I dalje se ne navode četnički zločini nad drugim bivšim jugoslovenskim narodima, već isključivo, kako se kaže, nad „komunističkim jatacima“, što, pretpostavlja se, samo po sebi daje iskupljenje. Podvučeno je i da su ta ubistva činile pobunjene četničke jedinice koje nisu bile ni pod čijom kontrolom. Uz to se dodaje da je jedna od „najprimenjivanijih mera zastrašivanja kod četnika bilo batinanje“. S druge strane, za partizane se kaže da su za sobom ostavljali „pasja groblja“, dakle neobeležene masovne grobove svojih protivnika, i da je u narodu postojao strah od partizana čiji su „preki sudovi i ne trepnuvši osuđivali ljude na smrt. Tajna i javna ubistva uglednih ljudi i običnih seljaka, ubistva iz osvete, kao i onih članova KPJ koji su se tome suprotstavljali, bili su skoro svakodnevne pojave”. Ući u detaljnu eksplikaciju ovakvih pojava a prećutati sistematizovane pokolje hiljada civila i stanovništva čitavih sela na osnovi nacionalističke mržnje, ili likvidacije celih porodica koje su na bilo koji način pomagale ili simpatizirale partizanski pokret, je jednostavno prikrivanje onoga što bi se stvarno moglo nazvati sistematskim masovnim i kontinuiranim zločinačkim i ekstremističkim ponašanjem u ratnim uslovima a stavljanje u prvi plan nečega što je po obimu i smislu bila daleko manje izražena i manje sistematizovana pojava. Sam kraj rata i partizanska pobeda opisani su u potpoglavlju čiji je naslov „Ofanziva na Srbiju“, čime se već jasno stavlja do znanja da se nije radilo o onome što se donedavno zvalo oslobođenjem, već „komunističkom okupacijom“, čime je svim ratnim događajima dat potpuno suprotan predznak. Kao glavni razlog koji je doveo do partizanske pobede navedena je činjenica da su njih podržali saveznici, dok njihova borbenost, brojačnost, organizacija i vojni uspesi nisu pomenuti. Ujedinjavanje snaga četnika, nedićevaca i ljotićevaca protiv partizana prilikom njihovog prelaska u Srbiju u leto i jesen 1944. godine, objašnjeno je kao nužnost proistekla iz činjenice da su saveznici iznenada ostavili svoje stare saveznike četnike, priklonili se partizanima i time izazvali otpor jedinica Draže Mihailovća, nateravši ih na kolaboraciju: „prednost koju su saveznici dali partizanima učinila da su se sada na istoj strani našli do tada politički veoma udaljene vojske: četnici, nedićevci i ljotićevci, Nemci i Bugari“. Naglasak je, dakle, na neki način stavljen na odgovornost saveznika za četničku kolaboraciju i na, kako kažu autori, činjenicu da su te snage ranije bile „veoma udaljene“, čime je ponovo izbegnuto da se kolaboracija nazove svojim imenom i da se pokaže ideološka bliskost tih pokreta, kao i činjenica da su brojne četničke jedinice od 1941. godine bile legalizovane od strane okupatora. Takođe, vrlo dobro poznati i naučno dokumentovani razlozi za takve odluke saveznika, izazvanih upravo četničkom kontinuiranom kolaboracijom sa vojskama sila osovine i kvislinških režima, su potpuno ignorisani i prikriveni. Nadalje, budući da je četnički pokret u novim udžbenicima prikazan kao jedini koji je izražavao „srpske nacionalne interese“, i sam kraj Drugog svetskog rata dobio je sada sasvim izmenjen smisao. Srbija se, po novom udžbeniku, logično, porazom četnika, našla na strani poraženih u Drugom svetskom ratu, što nedvosmisleno kazuje završna, boldovana rečenica dela udžbenika posvećenog Drugom svetskom ratu: „U Drugom svetskom ratu srpsko građanstvo bilo je uništeno, nacionalni pokret razbijen a inteligencija je doživela slom“(Nikolić 2010). Poraz četnika time je izjednačen s porazom Srbije, čime joj se oduzima njena partizanska i antifašistička tradicija, kao i činjenica da se, zajedno sa drugim jugoslovenskim narodima, našla na strani sila pobednica kao važan saveznik. Autori udžbenika bili su spremni, dakle, čak i da izmene ishod Drugog svetskog rata i da Srbiju stave na stranu poraženih da bi sproveli svoju ličnu, četnicima naklonjenu verziju događaja. Time autori čak i favorizuju onu verziju radikalizma koja se „vraća korenima“ gde bi koreni bili upravo oni raspali i u kolaboraciju ogrezli elementi političkog sistema i uređenja Kraljevine Jugoslavije, dok istovremeno degradiraju i ignorišu utemeljenost NOB-a u imperativu socijalne revolucije kao neizostavnog aspekta oslobođenja zemlje i ljudi. Ovde se ocrtava i neizbežna povezanost i istovetna ideološka usmerenost istorijskog revizionizma i teorija o totalitarizmu.

 

Literatura:

Kosta Nikolić , Nikola Žutić , Momčilo Pavlović , Zorica Špadijer, Istorija 3/4 za III razred gimnazije prirodno matematičkog smera i IV razred gimnazije opšteg i društveno-jezičkog smera, Zavod za  udžbenike Beograd, 2010.

Đorđe Đurić –Momčilo Pavlović Istorija za 8 razred osnovne škole Zavod za udžbenike ,Beograd 2010.,

Predrag Vajagić, Nenad Stošić Istorija za 8 razred osnovne škole Klett Beograd 2012.

Mira Radojević, Istorija za treći razred gimnazije prirodno-matematičkog smera, četvrti razred gimnazije društveno-jezičkog smera i opšteg tipa i četvrti razred srednje stručne škole Klett Beograd 2012.

Radoš Ljušić i Ljubodrag Dimić, Istorija za osmi razred osnovne škole sa čitankom i radnom sveskom Izdavač Freska Beograd 2010.

1 Todor Kuljić , „Istoriografski revizionizam u poslesocijalisti kim režimima“, Balkanski rašomon. Istorijsko i literarno vi enje raspada SFRJ, Beograd, 2002.

2  Todor Kuljić , „Prevladavanje prošlosti – idejna strana“, Godišnjak za društvenu istoriju, VII, 2

Todor Kuljić, „Fašizam sociološko –istorijska studija, Nolit ,Beograd 1987.

Todor Kuljić, “ Teorije o totalitarizmu“ istraživačko izdavački centar SSO Srbije Beograd 1983.

Todor Kuljić, „ Kultura Sećanja Čigoja 2007.

Erik Hobsbaum, Doba ekstrema. Istorija Kratkog dvadesetog veka, 1914– 1991, Beograd, 2002.

Milan Radanović, “Istorijska politika u Srbiji nakon 2000. Primeri manifestovanja sprege između akademskog istorijskog revizionizma i državne revizije prošlosti”, u: Izgubljeno u tranziciji. Kritička analiza procesa društvene transformacije, prir. Ana Veselinović, Petar Atanacković, Željko Klarić,Beograd: Rosa Luxemburg Stiftung, 2011.

 

Dr Milivoj Bešlin : Četnički pokret Draže Mihailovića – najfrekventniji objekat istorijskog revizionizma u Srbiji u Antifašizam pred izazovima savremenosti, AKO Novi Sad 2012.

Vahida Ramujkić , Mirjana Dragosavljević -iz radionice „Istorije u raspravi Početak Drugog svetskog rata u Jugoslaviji- Kultura sećanja: Sadašnjost prošlosti“ Beograd 2012.

 

Politička upotreba prošlosti, AKO, Novi Sad 2013.

Stigma totalitarizma – antitotalitaristički diskurs u funkciji diskreditacije levice ,Ako Novi Sad, 2014.

OSTAVITE KOMENTAR

Please enter your comment!
Please enter your name here