Politički ekstremizam u udžbenicima (1. deo)

0
209

 

Cilj ove studije je da istraži obrazovnu politiku i praksu koja mlade naraštaje treba da pripremi za prepoznavanje i razumevanje kako istorijskog tako i savremenog političkog ekstremizma. Studija se oslanja na iskustva održanih konferencija, predavanja i seminara o istorijskom revizionizmu. Za potrebe ovog rada analizirani su sadržaji udžbenika istorije za osmi razred osnovne škole i 3. i 4. razred srednjih škola.

Pojam ekstremizma – teorijski okvir

Ekstremizam kao politički pojam je kroz istoriju imao opštu genezu razvoja i razumevanja, ali se po pravilu i različito doživljavao u različitim političkim sistemima. Ono što je predstavljalo ekstremizam u jednoj društveno-političkoj zajednici nije bilo prihvaćeno na isti način u drugoj. Vremenska uslovljenost, uticaj različitih kulturoloških, religijskih i običajnih normi, kao i poistovećivanje sa srodnim pojmovima poput terorizma, radikalizma, fundamentalizma i fanatizma čini dodatno složenim proučavanje fenomena ekstremizma. Često se o ekstremizmu govori kao o ponašanju koje se nalazi na granici dozvoljenog sa tendencijom da se ta granica pređe. No, granice nisu ujednačene i mogu se javiti u formi običaja, zakona, religijskih i moralnih normi, pa je tako i poimanje ekstremizma različito. Otuda i objašnjenje zašto se u jednoj sredini ista pojava može smatrati ekstremizmom, dok u drugoj, u kojoj su drugačije granice ponašanja, to nije. Politički ekstremizam se može odrediti  kao „težnja za uspostavljanjem moći određenih društvenih pokreta (koji su u službi političkih programa), a čiji su akteri suprotstavljeni državnom autoritetu i po čijim načelima individualna prava mogu biti pogažena u ime viših kolektivnih ciljeva, što uključuje masovne obračune (uključujući i oružane) sa onima koji se suprotstavljaju navedenim političkim programima. Nerazlikovanje ekstremizma od srodnih fenomena poput terorizma, radikalizma, fundamentalizma, predstvlja osnovni manipulativni problem u njegovom pojmovnom određenju. Kada se govori o odnosu ekstremizma i radikalizma u udžbenicima istorije u Srbiji ovi fenomeni su tretirani kao  sinonimi. Upravo se ovom manipulatvnom tehnikom o kojoj će kasnije biti reči, učenici navode da se sve što pisci udžbenika okarakterišu kao radikalno, usvaja kao ekstremizam. Da bi se omogućilo tačno i izbalansirano usvajanje znanja treba napraviti jasnu demarkacionu liniju razdvajanja između radikalizma i ekstremizma. Radikalizam se teorijski tumači na dva načina:

  1. Kao povratak korenima u smislu povratka na staro koje je obično retrogradnog karaktera.
  2. Kao obnavljanje iz korena, što može implicirati određeni novum

Prema tome, ako je nešto radikalno ne znači da je regresivno, već naprotiv može imati i progresivno značenje. U tom kontekstu radikalizam za razliku od ekstremizma koji je uvek negativnog karaktera, može imati i pozitivno značenje. Recimo, primer radikalnih promena koje su donele vrlo pozitivne rezultate društvu jeste davanje biračkog prava ženama ili proces dekolonizacije. Pojam ekstremizma se danas koristi ideološki podjednako od strane državno birokratskih aparata akademske zajednice i unutar spektra političkih organizacija. On se razvio u lako prihvatljivu  formulu  za  sve što  se  ne  može svrstati u “društveno-politički mainstream”, koji se smatra čuvarem istinske  demokratije. U osnovi teorije o ekstremizmu se nalazi pretpostavka, da se politički  spektar grupiše oko osovine, koja se kreće od levice preko centra do desnice. Ekstremne pozicije se nalaze na krajnje levoj odnosno desnoj strani spektra. Jezički koreni se nalaze u latinskom jeziku: “extremus” posebno opasan i loš i “extremitas” krajnja tačka. Prema ovoj podeli se “ekstremi” doživljavaju kao preteći i beskompromisni  dok  centar,  s  druge  strane,  izgleda  normalno,  harmonično  i ujednačeno. Da je ekstremizam svojstven i centru, potvrđuje međutim Seymour Martin Lipset u svom delu „Politički čovek“ čime je razbio dotadašnje predrasude o centru kao umerenoj opciji nazvavši fašizam „ekstremizmom centra”. Prema liberalno ali i konzervativno orijentisanim teoretičarima ekstremizma, “politički ekstremizam” bi trebao da bude sveobuhvatno obeležje za ona shvatanja i težnje koje su usmerene protiv pravne države i njenih vrednosti. Kao osnovna načela “demokratske ustavne države” ustanovljene su podela vlasti, zaštita sloboda građanki i građana, pravna država zasnovana na zaštiti privatne svojine, politički pluralizam i ustav. U takvim teorijama o ekstremizmu, sa njihovom proizvoljno osmišljenom skalom od levog ka desnom, “desni i levi radikalizam” treba svrstati u protivustavni spektar. U ovom modelu potkovice se “ekstremisti” sa leve i desne strane (nevoljno) dodiruju na ivicama demokratskog ustavnog sistema . Zato se pretpostavlja da bi “desni i levi ekstremisti” često posegli za istim sredstvima da bi postigli svoje ciljeve. Ova istraživačka praksa, koja je jasno politički i ideološki motivisana, upozorava na problematiku upotrebe termina ekstremizam. Koncept ekstremizma se mora kritikovati pre svega zbog toga što se organizacije i pokreti obeležavaju kao “desno ekstremni” i “levo ekstremni” samo zato što se udaljavaju od navodno prisutnog demokratskog konsenzusa političkog “mejnstrima” odnosno centra. Ovo razgraničavanje je vrlo samovoljno i jednoznačno, jer isključivo zavisi od kriterijuma posmatrača tj. toga kako oni sami sebe doživljavaju. Može se reći da se ovde radi o odvlačenju pažnje sa istiniskih zloupotreba principa pravne države. Teorija o ekstremizmu svodi se time uglavnom na podršku autoritarnoj državi, koja sankcioniše udaljavanja upravo od ponovo definisanog političkog mejnstrima društva. Sama terminologija o „ekstremizmima“ je posebno problematična ako je razmotrimo u okviru teorijske podele radikalizma koju smo ovde upotrebili: iako se čak i na osnovu prikaza u datim udžbenicima može zaključiti da se u smislu ciljeva svoje eklektične ideologije fašizam okreće romantizovanoj prošlosti i mitologiji, da u političkom smislu putem zastrašivanja i terora nad radničkim pokretom i celim društvom oslobađa prostor delovanju diktature kapitala i profita za njega vezanih elita, dok se komunizam u ideološkom smislu okreće istorijskim vrhuncima prosvetiteljske i emancipatorske svesti, a u političkom revolucionarno traži uslove za njihovo ostvarivanje, činjenica da i u jednom i u drugom pokretu postoji nešto što ne odgovara ni liberalno-buržoaskoj ni konzervativno-elitističkoj ideološkoj poziciji, dovoljna je da se između istih pretenciozno stavlja znak jednakosti. Teorije o ekstremizmu i totalitarizmu su pri svemu tome tako osmišljenje da prikrivaju činjenicu da će parlamentarna demokratija teško biti ugrožena sa političkih margina, već će se to desiti od strane samih političkih elita, koje se plaše za svoje privilegije i svoje protivnike žigošu kao „ekstremiste“ kako bi ih još uvek neodlučna treća strana doživela kao pretnju.

Antitotalitarni diskurs i istorijski revizionizam

„Sa raspadom Socijalističke Jugoslavije tokom ratova devedesetih i uspostavljanjem novih nacionalnih država, konsenzus o kolektivnoj istoriji jugoslovenskih naroda takođe se raspada, dok potpuno različite verzije zajedničke prošlosti predstavljene kroz nastavne programe počinju da menjaju i prevrednuju prošlost  nekadašnje zajedničke države. „ (Ramujkić 2012)“ „Socijalistička matrica, koja je do tada služila kao preduslov za održavanje balansa između zajedničkih narativa različitih naroda bivše Jugoslavije, raskidana je na najbrutalniji način, ratom, a novo isčitavanje i naročito njegovo normiranje kroz obrazovne sisteme pokazuje se kao jedno od temeljnih uporišta i instrumenata kojim će se koristiti nove političke klase radi uspostavljanje društvenog poretka baziranog na privatizaciji društvenog kapitala.“ (Ramujkić , Dragosavljević 2012) Ovi revizionistički narativi su bazirani na liberalno-kapitalističkim ideološkim osnovama, proizvode međusobne kontradiktornosti kada se radi o događajima iz zajedničke istorije i plodno su tle za nove konfliktne situacije. Dva ključna (propagandna) principa za ostvarivanje nove kulturne i obrazovne hegemonije novostvorenih nacionalnih država, paralelno instalirana u udžbenike su diskurs antitotalitarizma i istorijski revizionizam.

Antitotalitarizam

U Srbiji se problemi i haos obnovljenog kapitalizma uspešno redukuju i zataškavaju diskursom antitotalitarizma. Socijalistička prošlost i nadnacionalno postali su sinonim neželjenog, totalitarnog i izdajničkog. Repopularizacija pojma „totalitarizam“ proizilazi iz potrebe da se jednim terminom obuhvate i izjednače komunizam i fašizam, kao najveće pretnje buržoaskoj parlamentarnoj demokratiji. Različite frakcije političkog spektra takve demokratije iz različitih razloga upotrebljavaju pojam totalitarizam, ali, sudeći po mišljenju većeg broja teoretičara kulture i politike sećanja, sa istim ciljem – degradacije pa i demonizacije socijalističke Jugoslavije, komunističke ideologije pa i bilo kakve aktuelne socijalističke ideje. Sam pojam „totalitarizam“ preuzet je iz međuratne političke retorike, a u hladnoratovsko vreme korišćen je kao naučni termin, iako kao takav nikada nije bio neupitno usvojen (videti T. Kuljić: „Teorije o totalitarizmu“). Danas je postao zgodno oruđe za etiketiranje svih socijalističkih režima, koji su se suprotstavljali liberalno-kapitalističkoj ili konzervativno-reakcionarnoj viziji sveta. Ovaj pojam postao je pogodan za stvaranje pojednostavljene slike neprijatelja i za vođenje neargumentovane političke rasprave. Njegova uočljiva upotreba u udžbenicima samo dodatno svedoči o prioritetima uspostavljanja ideološke hegemonije kapitalističkog društva.

Proces rekonstrukcije prošlosti započet je u celoj Istočnoj Evropi već tokom 90-ih, a u novom veku postaje dominantan i uzajamno koordiniran. Pišu se novi udžbenici, otvaraju muzeji posvećeni „crvenom teroru“, rehabilituju kvislinzi, restauriraju stare vrednosti kao što su bigotizam, tribalizam, nacišovinizam i svetinja privatnog vlasništva. Hladnoratovska borba za ideološku dominaciju u Evropi okončana je padom Berlinskog zida i urušavanjem država realnog socijalizma. Preostala je borba za prošlost, za neutralizaciju eventualnih pozitivnih sećanja na socijalizam koja podrivaju neoliberalne projekcije o pobedi „slobode i demokratije“. Danas, kada je očigedno da nestaju i poslednje iluzije o pravednoj i prosperitetnoj budućnosti tranzicionih država, sve je važnije suspendovati svaku alternativu. Totalitarni diskurs plasiran putem zajedničkog poduhvata medijskih poslenika, naučnih i političkih elita, omogućava dvostruku blokadu: blokadu prošlosti i sadašnjosti. Kriminalizacijom „komunističke prošlosti“ (iako ni jedan od tzv. komunističkih režima nikada nije ustvrdio da je proizveo komunističku realnost) neutrališu se lična sećanja na pozitivne aspekte socijalistički koncipiranih sistema, a totalitarnom etiketom kompulsivno se stigmatizuje i svako savremeno promišljanje levice. „Uspostavljanjem lažne ekvidistance od fašizma i komunizma, liberalizam se ustoličuje kao jedini mogući izraz i reprezent demokratije, a levim idejama osporava se svaki humanistički i modernizacijski potencijal“ (Bešlin 2014). Na osnovu selektivno izgrađene slike prošlosti komunizma, leve ideologije se diskredituju kao ekstremističke i stavljaju u istu ravan sa univerzalno ozloglašenim fašizmom, čime posredno relativizuju i sam fašizam. Ovo se najbolje može videti u radnoj svesci za osmi razred izdavača Klett koji obrađuje Evropu između dva svetska rata u delu sa sugestivnim naslovom „Između demokratije i totalitarizma, liberalizam, fašizam – komunizam“, gde i vizuelno stoji liberalizam sa jedne, a fašizam i komunizam sa druge strane. Na taj način se učenicima sugeriše:

  1. a) da su fašizam i komunizam podjednako i na isti način nedemokratski i suprotstavljeni parlamentarnoj demokratiji oličenoj u liberalizmu
  2. b) da su i ciljevi podjednako nedemokratski, odnosno da su i jedni i drugi podjednako ekstremni.

Prihvatanje antitotalitarnih narativa u srpskoj istoriografiji relativno je nova pojava. Ovaj zaokret od nacionalistički motivisanog antikomunizma, začetog u glavama četničkih emigranata, ka antitotalitarnoj kritici u Srbiji jača uporedo sa snaženjem liberalnog kapitalizama i evrointegracionim procesima. Vladajuće političke i ekonomske elite su shvatile da je antitotalitaristički diskurs sofisticiraniji način za istorijski obračun sa komunizmom, i otkrili sredstvo za diskreditaciju svake moguće levo orijentisane alternative.

 

Istorijski revizionizam

Istorijski revizionizam kako ga definiše Todor Kuljić, predstavlja „preradu prošlosti nošenu jasnim ili prikrivenim namerama pravdanja užih nacionalnih ili političkih ciljeva“ (Kuljić 2002). Drugim rečima, u slučaju istorijskog revizionizma na delu je ne samo prevrednovanje tj. novo, ili modifikovano tumačenje prošlosti, već neposredna prerada (falsifikovanje, izostavljanje, izvrtanje, itd.) istorijskih činjenica i izvođenje odgovarajućih objašnjenja, koja imaju krajnje utilitarnu vrednost u određenom kontekstu. Istorijski revizionizam u tom smislu predstavlja političku utilitarizaciju istorijskog bavljenja prošlošću i rezultata koji su iz njega proizašli. Istorijski revizionizam, kao deo šireg pojma kulture sećanja, i kao nedvosmislen primer upotrebe prošlosti, predstavlja jasan odraz političke kulture u jednom društvu, odnosno, govori o dominantnim političkim vrednostima u njemu.

Jedno od ključnih sredstava manipulacije u udžbenicima istorije  jeste izbor činjenica, pri čemu se naglašavanjem jednih i zanemarivanjem drugih konstruiše željena slika o prošlosti. Pisanje o prošlosti uvek zavisi od izbora podataka, ali tendenciozne zloupotrebe zasnivaju se, u prvom redu, na tendencioznoj selekciji. Mogući su različiti stepeni manipulacije – od jačeg ili slabijeg naglašavanja određenih događaja do potpunog isključivanja pojedinih podataka iz nastave, čime se đacima oduzima mogućnost da saznaju da se nešto uopšte dogodilo. Sledeće sredstvo kojim se postiže zloupotreba jeste narativ kojim se sugerišu poželjni zaključci. Budući da postoji poseban „jezik udžbenika“, važno je imati na umu da su autori, s obzirom na njegovu kondenzovanost, prinuđeni da određene poželjne sadržaje eksplicitno naglašavaju i da tako šalju neuvijene, direktne političke zaključke i poruke.  Istorijski   revizionizam   u   Srbiji   karakterišu ignorisanje naučnog doprinosa posleratne jugoslovenske istoriografije, demonizacija socijalizma, relativizovanje i ignorisanje doprinosa jugoslovenskog antifašističkog pokreta, relativizovanje i normalizovanje kvislinštva i, kao najradikalnija manifestacija prerade prošlosti, apologiziranje kvislinštva i neretko viktimiziranje istaknutih kolaboracionista koji su izgubili život u borbi s komunistima, ili im je suđeno na posleratnim sudovima socijalističke Jugoslavije.

 

Literatura:

Kosta Nikolić , Nikola Žutić , Momčilo Pavlović , Zorica Špadijer, Istorija 3/4 za III razred gimnazije prirodno matematičkog smera i IV razred gimnazije opšteg i društveno-jezičkog smera, Zavod za  udžbenike Beograd, 2010.

Đorđe Đurić –Momčilo Pavlović Istorija za 8 razred osnovne škole Zavod za udžbenike ,Beograd 2010.,

Predrag Vajagić, Nenad Stošić Istorija za 8 razred osnovne škole Klett Beograd 2012.

Mira Radojević, Istorija za treći razred gimnazije prirodno-matematičkog smera, četvrti razred gimnazije društveno-jezičkog smera i opšteg tipa i četvrti razred srednje stručne škole Klett Beograd 2012.

Radoš Ljušić i Ljubodrag Dimić, Istorija za osmi razred osnovne škole sa čitankom i radnom sveskom Izdavač Freska Beograd 2010.

1 Todor Kuljić , „Istoriografski revizionizam u poslesocijalisti kim režimima“, Balkanski rašomon. Istorijsko i literarno vi enje raspada SFRJ, Beograd, 2002.

2  Todor Kuljić , „Prevladavanje prošlosti – idejna strana“, Godišnjak za društvenu istoriju, VII, 2

Todor Kuljić, „Fašizam sociološko –istorijska studija, Nolit ,Beograd 1987.

Todor Kuljić, “ Teorije o totalitarizmu“ istraživačko izdavački centar SSO Srbije Beograd 1983.

Todor Kuljić, „ Kultura Sećanja Čigoja 2007.

Erik Hobsbaum, Doba ekstrema. Istorija Kratkog dvadesetog veka, 1914– 1991, Beograd, 2002.

Milan Radanović, “Istorijska politika u Srbiji nakon 2000. Primeri manifestovanja sprege između akademskog istorijskog revizionizma i državne revizije prošlosti”, u: Izgubljeno u tranziciji. Kritička analiza procesa društvene transformacije, prir. Ana Veselinović, Petar Atanacković, Željko Klarić,Beograd: Rosa Luxemburg Stiftung, 2011.

 

Dr Milivoj Bešlin : Četnički pokret Draže Mihailovića – najfrekventniji objekat istorijskog revizionizma u Srbiji u Antifašizam pred izazovima savremenosti, AKO Novi Sad 2012.

Vahida Ramujkić , Mirjana Dragosavljević -iz radionice „Istorije u raspravi Početak Drugog svetskog rata u Jugoslaviji- Kultura sećanja: Sadašnjost prošlosti“ Beograd 2012.

 

Politička upotreba prošlosti, AKO, Novi Sad 2013.

Stigma totalitarizma – antitotalitaristički diskurs u funkciji diskreditacije levice ,Ako Novi Sad, 2014.

OSTAVITE KOMENTAR

Please enter your comment!
Please enter your name here