NEOLIBERALIZAM, ISTORIJSKI REVIZIONIZAM I SAVREMENI FAŠIZAM

0
683
neoliberalizam fašizam

 

 

NEOLIBERALIZAM, ISTORIJSKI REVIZIONIZAM I SAVREMENI FAŠIZAM

Kada je, ubrzo nakon pada Berlinskog zida, propasti Sovjetskog Saveza i „real-socijalizma“, američki teoretičar Frensis Fukujama objavio bestseler Kraj istorije i poslednji čovek (1992) liberalnom establišmentu se činilo da je došao kraj političkim i ideološkim borbama koje su odredile tok čitavog 20. veka. Fukujamina teza o „kraju istorije“ bila je pseudo teorijska artikulacija trijumfalizma liberalno-kapitalističkog konsenzusa ostvarenog nakon pobede u političkoj borbi sa organizovanim radničkim pokretom. Njome je izraženo uverenje vladajuće klase da je u postojećem političkom sistemu liberalne demokratije pronađen konačni oblik vladanja i, što je još važnije, da je u ekonomskom sistemu kapitalizma ostvarena krajnja tačka socio-kulturne evolucije čovečanstva. Jedini konflikt, koji je Fukujama smatrao mogućim u budućnosti, je onaj na međunarodnom planu. Kako je svet u njegovoj ideološkoj konstrukciji podeljen na povesni (Iran, Irak, Libija, itd.) i postpovesni deo (razvijene zemlje Zapada), Fukujama je predviđao da se sukobi mogu dešavati na ovoj liniji razdvajanja. Ubrzo zatim objavljena je i knjiga Sukob civilizacija i prepravljanje svetskog poretka (1996) američkog politikologa Semjuela Hantingtona. Njome je promovisano stanovište da će se sukobi u post-hladnoratovskom svetu odvijati zbog nepremostivih razlika između različitih kultura i civilizacija. To Hantingtonovo stanovište postalo je osnovom političke ideologije neokonzervativizma, koja je bila vodeća silnica američke spoljne politike tokom dva mandata Džordža Buša mlađeg (2001-2009). Tako je ideološki konstrukt o naprednoj američkoj naciji, čija je istorijska misija širenje demokratije i ljudskih prava u nerazvijenim zemljama sa autoritarnom vlašću, poslužio kao sredstvo za moralno utemeljenje opravdanosti razaranja i okupacije zemalja s dragocenim prirodnim resursima, tokom prve dve decenije 21. veka. 

Malobrojnim marksistima koji su preživeli epidemiju konvertitstva, nakon pada Berlinskog zida, bilo je jasno da se Fukujamina ideološka konstrukcija ne može dugo održati. Razlog tome je što antagonistički odnos između rada i kapitala, koji predstavlja strukturno obeležje kapitalizma, nije moguće ukloniti ideološkim intervencijama poput Fukujamine. Strukturnu nejednakost građanskog društva, koja potiče iz njegove ekonomske sfere, nije moguće prevladati ni političkim sistemom parlamentarne demokratije (što je bila osnova Marksove kritike Hegelove filozofije prava), a kamo li teorijskim projekcijama o kraju ideologije i kraju istorije. Ovakve su ideološke konstrukcije popularne u stabilnim periodima kapitalističke ekonomije. Fukujamina teza o kraju ideologije nije ni nova ni originalna. Slične su teorije doživljavale popularnost na Zapadu tokom perioda ekonomskog rasta nakon Drugog svetskog rata. Tako je i Danijel Bel 1960. godine najavljivao kraj idejnih sukoba u zapadnom svetu u svojoj knjizi Kraj ideologije. Kao što su Belova predviđanja o kraju ideologije obesmišljena ekonomskom recesijom 1973. godine, tako se i Fukujamina teza o kraju istorije pokazala pukim ideološkim konstruktom nakon ekonomske krize 2008. godine izazvane špekulativnim radnjama finansijskog kapitala. Svetska ekonomska kriza 2008. godine stvorila je pukotine u neoliberalnom konsenzusu, koji je trajao od raspada „realnog socijalizma“ i uzrokovala najznačajniji povratak fašizma u politički glavni tok Zapada, nakon vojnog poraza ove ideologije 1945. Da bi se razumeo savremeni fašizam, potrebno je imati u vidu globalne društveno-političke procese koji su se odvijali od Drugog svetskog rata do danas. Na bujanje savremenog fašizma presudno su uticala tri međusobno povezana fenomena – američka spoljna politika nakon Drugog svetskog rata oblikovana hladnoratovskom borbom protiv komunizma; istorijski revizionizam događaja iz Drugog svetskog rata; neoliberalizacija kapitalizma u prethodnih 50 godina.

Antikomunizam

Uz aktivnu antikomunističku propagandu Sjedinjenih Država i njenih saveznika, diskreditacija realno egzistirajućeg socijalizma nakon pobede nad fašizmom vršila se i sasvim konkretnim podstrekivanjem i pomaganjem fašističkih i ekstremno desničarskih pokreta širom planete. Primeri ovakve prakse zapadnih saveznika su mnogobrojni i na njima se može napraviti više naučnih studija. Stoga ćemo se ovde ograničiti na nekoliko najznačajnijih primera. Samo u Evropi postoji više primera održavanja u životu i pomaganja fašističkih režima i organizacija pod etiketom borbe protiv komunizma. Od održavanja na vlasti fašističkih režima u Portugaliji i Španiji sve do sredine sedamdesetih godina prošlog stoleća, preko brutalne intervencije britanskih snaga u Grčkoj 1945. godine kojom je demontirana kratkotrajna vlast tamošnjih komunista i instalirana klerikalna desničarska vlast lojalna zapadnim saveznicima, podrške preživelim fašističkim strukturama u Italiji u borbi protiv rastućeg komunizma (pogledaj: Operacija Gladio), do integrisanja nižih rukovodioca nacionalsocijalističkog režima u novu zapadno nemačku državu. S druge strane, politika američkog imperijalizma u arapskom svetu je strateški podsticala islamski fundamentalizam. Borba protiv kolonijalizma u ovom delu sveta iznedrila je autoritarne sekularne režime, koji su uspostavljeni na ideologiji basizma kao specifične doktrine emancipacije arapskog sveta u kojoj je spojen  panarapski nacionalizam i socijalizam. Sama pomisao na ujedinjenu arapsku državu, koja politiku vodi nezavisno od imperijalnih centara moći i koja raspolaže značajnim delom ukupnih svetskih rezervi nafte, užasavala je zapadnu oligarhiju. Stoga je strateški cilj američke imperijalne politike bio (i ostao) razbijanje postojećih država u arapskom svetu po liniji verskog sektaštva. Na izazove koje su pred američki imperijalizam u Latinskoj Americi postavljali (i koje i dalje postavljaju) socijalistički pokreti strateški se odgovara podrškom tamošnjim fašističkim i protofašističkim pokretima i političarima (od Pinočea u Čileu 1970-ih do Bolsonara u Brazilu danas). Stoga se može reći da je današnji rast fašizma u kapitalističkom centru eho procesa koji su u periodu nakon Drugog svetskog rata podsticani na kapitalističkoj periferiji prema interesu imperijalizma. 

Istorijski revizionizam

Revizija istorijskih činjenica o Drugom svetskom ratu je naredni faktor koji je doprineo bujanju savremenog fašizma. Teorijski koren ovog procesa je tzv. debata istoričara (Historikerstreit) koju su u Nemačkoj tokom 1980-ih vodili tamošnji intelektualci. Učesnici debate bili su podeljeni u dva suprotstavljena tabora: desni (konzervativni) koji je predvodio Ernst Nolte i socijal-liberalni čija je najznačajnija figura bio Jirgen Habermas. Kako Kuljić navodi u svojoj knjizi Prevladavanje prošlosti, sadržaj te debate čine sporovi centrirani oko tri problema: 1. da li je Aušvic (i čitav Holokaust) neuporediv zločin, ili se može porediti sa drugim zločinima, prvenstveno s gulagom; 2. da li je Hitlerov rat protiv Sovjetskog Saveza bio preventivan, ili je bio agresivni rasistički pohod; 3. da li je otpor Vermahta Crvenoj armiji, u periodu slamanja nacizma (1944/45), bio patriotski čin, ili je štitio zločine u koncentracionim logorima. Povod za pokretanje debate bio je Nolteov članak u Frankfurter allgemaine zeitungu (6. 6. 1986.) u kom je izneo nekoliko kontroverznih teza, među kojima se izdvaja ona da su navodni klasni zločini u gulazima Sovjetskog Saveza bili preteča nacističkih rasnih zločina, koji se mogu posmatrati i kao preventivna akcija kojom je sprečen „klasni genocid“ u samoj Nemačkoj. Tako je Nolte perperuirao opšte mesto svakog nacionalizma i fašizma: ugrožena nacija ima pravo i obavezu na preventivno nasilje kako bi se sprečio zločin prema njoj. Ova vrsta moralne akrobacije je uobičajeno sredstvo kojim se od zločinca pravi žrtva. Ubrzo nakon objave Nolteovih monstruoznih teza, Habermas objavljuje odgovor, nakon čega se u debatu uključuje više učesnika sa obe strane. 

Danas preovladava mišljenje da su socijal-liberali predvođeni Habermasom izašli kao pobednici iz ove debate. Međutim, obrisi Nolteovog stava da je nacizam bio reakcija na socijalizam, odnosno događaje koji su oblikovani Oktobarskom revolucijom, postali su deo glavnog toka ideološkog i političkog mišljenja na Zapadu. Iz kapitalističke perspektive, događaji podstaknuti Oktobarskom revolucijom bili su podjednaka (ili čak i veća) opasnost po društvenu „normalnost“ kao/nego nešto kasniji događaji izazvani fašističkom ideologijom. Stoga su, iz vladajuće liberalne perspektive, u pitanju dva različita obrasca jednog fenomena – totalitarizma. Takva perspektiva je institucionalizovana na nivou Evropske unije kroz niz rezolucija (Rezolucija Saveta Evrope 1096 iz 1996. godine, Rezolucija Saveta Evrope 1481 iz 2006. godine i Rezolucija Evropskog parlamenta o savesti i totalitarizmu iz 2009. godine). Ne slučajno, svaka od ovih rezolucija vremenski koindicira sa prijemom u članstvo Evropske unije bivših socijalističkih zemalja Istočne Evrope. Njihov politički cilj je vrlo jasan – to je kriminalizacija socijalističkih ideja i onemogućavanje progresivnih političkih alternativa postojećem socio-ekonomskom sistemu. Njima se širi antikomunizam kao sastavni deo fašističke ideologije. Antikomunizmom je podstaknuta i ohrabrena rehabilitacija fašističkih snaga i pokreta iz Drugog svetskog rata širom evropskog kontinenta, a posebno na njegovom istoku, u nekadašnjim socijalističkim zemljama.

Neoliberalizam

Naposletku, faktor koji stvara materijalne uslove za konstituisanje savremenog fašizma je proces neoliberalizacije kapitalizma koji se odvija u prethodnih 50 godina. Neoliberalizam je pravac u ekonomiji, politička filozofija, ideološki sistem i akademska paradigma. Nastao je tridesetih godina prošlog stoleća, ali status vodeće ekonomske paradigme dobija tek tokom sedamdesetih godina 20. veka. Vezuje se za koncept tržišnog fundamentalizma i laisezz faire principa u ekonomiji. Intelektualnim utemeljivačima neoliberalizma smatraju se teoretičari okupljeni u “Mont Pelerin društvu” (Mont Pelerin Society). Najznačajniji među njima su bili Fridrih fon Hajek, Karl Poper, Frenk Najt, Ludvig fon Mize i Milton Fridman. Za utemeljenje neoliberalizma kao vladajuće ideologije i ekonomskog principa sveta u kom živimo presudna su dva politička događaja: prvi je dolazak na vlast Margaret Tačer u Velikoj Britaniji (1979) i Ronalda Regana u Sjedinjenim Državama (1981); drugi je raspad Sovjetskog Saveza i sistema “realnog socijalizma” (1991), čime je nestala i poslednja ideološka i politička prepreka za hegemoniju neoliberalizma. 

Neoliberalizam se u ekonomiji manifestuje u deregulaciji tržišta, fleksibilizaciji rada i radnih zakona, desindikalizaciji, izvozu industrijske proizvodnje iz centra na periferiju kapitalističkog sistema u potrazi za jeftinijom radnom snagom, itd. Određuje ga težnja za preraspodelom ukupnog društvenog bogatstva. Ona se vrši koncentracijom vlasništva nad društvenim resursima i ukupnim društvenim proizvodom na samom vrhu društveno-ekonomske hijerarhije. Neoliberalizam predstavlja vlast finansijskog sektora kapitalizma, odnosno monopolizaciju svetskog tržišta. On je odgovor na klasni kompromis, koji je nakon Drugog svetskog rata u razvijenim društvima Zapada postignut između vladajuće klase i organizovanog radničkog pokreta kroz razne forme državnog intervencionizma u ekonomiji. Taj se kompromis manifestovao u stabilnom zaposlenju najvećeg dela stanovništva i kroz razvoj sistema socijalne zaštite. Najviši izraz tog kompromisa bila je tzv. Država blagostanja (Welfare state). Demontažom sindikata i organizovanog radničkog pokreta u kapitalističkom centru, te raspadom Sovjetskog Saveza kao glavne pretnje vladajućoj klasi kapitalizma, potreba za ovim kompromisom je nestala. Temeljni dokumenti neoliberalizma su Vašingtonski konsenzus (1989), NAFTA (1994) i Mastriški sporazum (1993). 

Učinke neoliberalnog kapitalizma moguće je egzaktno iskazati. Najveći učinak neoliberalizma je permanentno povećanje društvene nejednakosti. Kako kazuje istraživanje Međunarodne organizacije rada (MOR) iz 2019. godine, 51,4%  globalnog društvenog proizvoda bilo je raspoređeno na najamnine radnika (2004. godine je na radničke plate odlazilo 53,7%). Prema tome, 48,6% globalnog društvenog proizvoda pripada vlasnicima kapitala. Udeo koji odlazi na radničke najamnine takođe je nejednako raspoređen. Gornjih 10% najbolje plaćenih radnika dobija 48,9% globalnog društvenog proizvoda koji odlazi za radničke najamnine, dok donjih 50% najslabije plaćenih radnika dobija svega 6,4% tog udela. Nejednakosti u najamninama, ali i raspodeli BDP-a su još izraženije u nerazvijenim zemljama. U centralnim zemljama kapitalizma učinke neoliberalizma je najlakše izmeriti uvidom u višedecenijsku stagnaciju radničkih najamnina. Prateći trend stagnacije najamnina u Sjedinjenim državama, u periodu od 1973. do 2015., istraživači Instituta za ekonomsku politiku (Mishel, Gould i Bivens) utvrdili su da je u ovom periodu radnička najamnina porasla za svega 9%, dok je produktivnost rada porasla za 74%. U istom istraživanju se navodi i da je u periodu od 1979. do 2013. godine zarada najvišeg sloja, koji čini 1% stanovništva SAD, narasla za 138%, dok je zarada donjih 90% porasla za svega 15%. U predočenom periodu srednje plaćenom radništvu plata je porasla za svega 6% (0,2% godišnje). Nisko plaćenom radništvu najamnina ne samo da nije rasla, nego je opala za 5%, dok je visoko plaćenim radnicima zarada porasla za 41%. Nivo rasta društvene nejednakosti najočigledniji je u razmeri plata direktora kompanija prema radničkim platama. Prateći podatke o zaradama u 350 najvećih američkih kompanija, istraživači su utvrdili da je 1965. godine zarada direktora ovih kompanija bila 20 puta veća od prosečne zarade njihovih radnika. 2013. godine ovaj odnos se višestruko uvećao, pa su tako direktori velikih kompanija tada zarađivali 296 puta više nego njihov prosečni radnik.

No, neoliberalizam nije samo ekonomska paradigma. On je specifična ideologija tržišnog fundamentalizma koja podstiče egoizam i smera na onemogućivanje svakog kolektivnog delanja. “Znate, ne postoji društvo. Postoje samo individualni muškarci i žene i postoje porodice. Nijedna vlada ne može ništa učiniti osim preko ljudi, a ljudi moraju prvo da misle na sebe”. Ovom izjavom Margaret Tačer iz 1987. godine (časopis Women’s Own) najprikladnije je sažeta bit neoliberalne ideologije. Važan element ideologije neoliberalizma je socijalni darvinizam. Slobodna tržišna utakmica neometana državnim intervencionizmom uslovljava opstanak najsposobnijih. Neuspeh na slobodnom tržištu je uvek posledica lične odgovornosti. Uzroci lošeg materijalnog položaja pojedinca su uvek subjektivni. Odgovornost se ne može tražiti u objektivnim faktorima eksploatatorske ekonomije kapitalizma. Loš položaj pojedinca u društveno-ekonomskoj hijerarhiji tumači se njegovom ličnom slabošću. 

Iako je ova ideologija utemeljena na deklarativnom stavu o nedodirljivosti individualnih sloboda, socijalna baza za obezbeđivanje političke saglasnosti sa ovim projektom bila je konzervativna. U Sjedinjenim Državama je politički nosioc neoliberalizma bila Republikanska partija, oslonjena na pokret hrišćanske desnice i kulturni nacionalizam dela bele radničke klase. U Velikoj Britaniji je neoliberalni projekat započela Konzervativna partija s tradicionalnim uporištem u vladajućoj klasi i višim slojevima srednje klase. Međutim, za obezbeđivanje neoliberalnog konsenzusa u kapitalističkom centru presudna je bila podrška liberalnih i socijaldemokratskih političkih snaga. Proces zaokruživanja političke saglasnosti za neoliberalizaciju izvršen je tokom predsedničkog mandata predstavnika Demokratske partije Bila Klintona u SAD-u, te za vreme vladavine laburističkog premijera Tonija Blera u Velikoj Britaniji. Klintonova administracija je obezbedila usvajanje spoljno-trgovinskog NAFTA sporazuma, koji predstavlja jedan od temeljnih pravnih dokumenata neoliberalizma. Nastavak demontaže države blagostanja i fleksibilizacije tržišta rada u Velikoj Britaniji obavljen je pod dirigentskom palicom Laburističke partije, koja je prethodno predstavljala interese tamošnje radničke klase. 

Politička sfera modernog društva tako je lišena disonantnih tonova u pogledu najbitnijih socio-ekonomskih pitanja. Polje političke borbe redukovano je na konflikte oko sporednih političkih pitanja, koja se manifestuju u politici identiteta. Revolucionarni radnički pokret, nakon raspada Sovjetskog Saveza, je bez bitnije društvene moći i vraćen je na nivo iz prvih decenija 19. veka. Socijaldemokratija je napustila probleme rada i radničkih prava. Jedino polje političkog sukoba, koje joj je preostalo, je polje ljudskih prava i individualnih identiteta. Postigavši konsenzus u ekonomiji, konzervativni i liberalni (socijaldemokratski) polovi političkog sistema neoliberalizma su sferu politike sveli na pitanja ljudskih i manjinskih prava. Ona se najčešće izražavaju kroz oprečna mišljenja dva pola neoliberalne ideologije u odnosu na pitanja položaja LGTBQ osoba, prava nacionalnih manjina, pitanja rasnog, religijskog, seksualnog identiteta, itd. Liberalne političke partije usvojile su političku korektnost kao znak prepoznavanja, dok su konzervativne partije sebi osigurale rolu zaštitnika tradicionalnih (nacionalnih, religijskih) identiteta. Identitarijanizam je političku sferu neoliberalizma pomerio udesno.

Zaključak

Američki imperijalizam kao generator globalne desnice u borbi sa progresivnim pokretima nakon Drugog svetskog rata, kriminalizacija socijalističkih ideja i političkih pokreta institucionalnim usvajanjem istorijskog revizionizma, te povećanje društvenih nejednakosti i obesmišljavanje politike u procesu neoliberalizacije su osnovni uzroci rasta savremenog fašizma. Redukovanje politike na borbu oko identiteta rezultiralo je povećanom apstinencijom građana od parlamentarne politike. Permanentno pogoršanje materijalnih uslova života za najveći deo globalnog stanovništva generiše nezadovoljstvo postojećim društvenim sistemom. Kako je progresivna politička alternativa, koja bi artikulisala stanovište da su uzroci postojećeg stanja u ekonomskoj sferi društva, faktički kriminalizovana nakon pada Berlinskog zida, to nezadovoljstvo artikuliše ekstremna desnica. Pošto fašizam ne predstavlja smetnju akumulaciji kapitala, jer za društvene nejednakosti krivi pripadnike nekog drugog nacionalnog/etničkog/religijskog/rasnog kolektiviteta, a ne strukturne protivrečnosti kapitalizma koje rezultiraju u eksploataciji radne snage od vlasnika kapitala, on za vladajuću klasu može igrati ulogu nužnog i neophodnog saveznika u kriznim uslovima kakvi su postojeći. Fašizam predstavlja pogodno sredstvo za pogrešno usmeravanje nezadovoljstva postojećim stanjem. Pored toga, valja naglasiti da je sam neoliberalizam ekstremno desna ekonomska paradigma koja rezultira sve oštrijim klasnim raslojavanjem. Nejednakosti koje on proizvodi će se u budućnosti moći održavati samo nekom vrstom autoritarnog državnog aparata, odnosno nekim oblikom fašističkog državnog uređenja. Ovo ne isključuje mogućnost i da taj autoritarni politički aparat u sebi može sadržati i progresivne sadržaje identitetske politike poput poštovanja prava seksualnih manjina, prava žena i prava manjinskih naroda, itd. Takve politike možemo već uočiti u tobožnjem „korporativnom progresivizmu“ koji se očituje u podršci korporacija, poput Amazona, pokretu „Black lives matter“. Istovremeno, radnici u magacinima ove kompanije obavljaju posao u nedostojanstvenim uslovima za mizernu nadnicu i bez ikakvog prava na sindikalno udruživanje.

 

Pročitajte i

Filozofija u obrazovanju i demokratsko društvo

OSTAVITE KOMENTAR

Please enter your comment!
Please enter your name here