MI, ZABORAVLJENI

0
195

 

 

MI, ZABORAVLJENI

 

Nisam siguran da li postoje precizni podaci o svim žrtvama Miloševićevog režima u Vojvodini – od onih stradalih na ratištu ili u samoj Vojvodini, prognanih ili prisiljenih na emigraciju, onih ostalih bez posla, bez porodica…

 

Trideset i tri godine nakon nasilnog ukidanja autonomije Vojvodine – trideset i tri godine duge kao nečiji život, ili makar pola života.

 

Kada se radi o konkretnim ljudskim žrtvama, u ratovima u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini stradalo je 2.000 državljana Srbije i Crne Gore (od procenjenih 130.000 žrtava ova tri rata). Može se pretpostaviti da značajan deo njih čine Vojvođani, posebno vojnici na odsluženju vojnog roka i prisilno mobilisani u rezervni sastav JNA, kao i pojedini dobrovoljci (na obe strane ratišta). Određen broj Vojvođana stradao je i u sukobu na Kosovu (kao vojnici na odsluženju vojnog roka ili pripadnici policije ili rezervnog sastava vojske i oficiri, te kao dobrovoljci), gde se zna za oko 13.500 smrtno stradalih (od kojih su oko 80% bili etnički Albanci), kao i žrtve NATO intervencije (oko 750 poginulih civila i pripadnika oružanih snaga, prema podacima Fonda za humanitarno pravo). Ovim brojevima treba dodati građane Vojvodine uglavnom nesrpske nacionalnosti ubijene od strane pripadnika JNA, paravojnih formacija ili drugih lica koji su ubistvo počinili iz nacionalne mržnje (zabeleženo je sedamnaest žrtava, od čega 15 hrvatske nacionalnosti i po jedna srpske i slovačke). Ne treba zaboraviti i one koji su zauvek obeleženi traumama zatvaranja i mučenja. Na područuju Vojvodine najvažnoja mesta zatvaranja bili su KPZ Sremska Mitrovica i dva logora za ratne zarobljenike i civile u Stajićevu i Begejcima (Torak), a do zatvaranja vojnika i civila dolazilo je i u Somboru, Novom Sadu (SPENS), Šidu i drugim mestima. Blizu 8000 zatvorenika zatočenih u Srbiji je razmenjeno od decembra 1991. do avgusta 1992, među kojima je bilo i 219 maloletne dece i blizu 1000 žena, a procenjuje se da je oko 20 zatvorenika umrlo). Među zatvorenicima u Stajićevu i Begejcima bio je zatočen i novosadski neuropsihijatar, zaposlen u Kliničkom centru Vojvodine, dr Mladen Lončar.

 

Period devedesetih godina je i period intenzivnog iseljavanja iz Vojvodine, kao direktne ili indirektne posledice Miloševićeve vlasti. Iseljavanje se može podeliti u nekoliko grupa. Prvu čini prisilno iseljavanje Vojvođana hrvatske i šokačke nacionalnosti. Tokom jedne decenije broj Hrvata u Vojvodini smanjio se za blizu 18.000, odnosno za gotovo četvrtinu, dok se broj Šokaca smanjio za 1207, odnosno za 65% (ne bez značaja je i podatak da je broj Jugoslovena pao sa 169.000 na 49.000), dok su procene iseljeničkih udruženja značajno veće. Drugu grupu čine Vojvođani koji su bili prinuđeni da odu u inostranstvo kako bi izbegli služenje u Miloševićevim vojnim i paravojnim snagama. Tokom 1991. i 1992. godine prisilno je mobilisano 82.000 Vojvođana (60% svih mobilisanih). Samo u februaru 1992. godine procenjeno je da je prethodnih sedam meseci između 100.000 i 150.000 vojnih obveznika napustilo zemlju(O. Backović, M. Vasić i A. Vasović, Vreme br. 895), a sigurno je  da su Vojvođani među njima činili veliki broj – samo u Mađarsku izbeglo je 20.000 mladića. Protiv 10.000 „dezertera“ pokrenut je krivičan postupak. Narednih godina iseljenički talasi bili su uglavnom motivisani stalnim strahom od novih sukoba i mogućih novih mobilizacija i beznađa političkog sistema sa kojim se nisu slagali. Odlazile su neretko čitave porodice. Tokom te decenije Srbiju je napustilo oko 500.000 ljudi, a migracije su sigurno bile izraženije u Vojvodini. Koliko su dugotrajne i tragične posledice Miloševićevog režima, govori i činjenica da je od pada Miloševićevog režima do danas Srbiju napustilo dodatnih 700.000 ljudi. Ulaskom Mađarske, Slovačke Rumunije, Bugarske i Slovenije u Evropsku Uniju, mnogim Vojvođanima koji su imali priliku da steknu dvojno državljanstvo, omogućena je lakša migracija u Evropsku Uniju. Besperspektivnost i insistiranje na Srbiji kao državi srpskog naroda i na Vojvodini samo kao na administrativnoj jedinici bez sopstvenog identiteta, dovela je do migracija prvenstveno mladih ljudi koji su odlazili na školovanje u „matične“ države, da bi posle školovanja tamo i ostali. Nekoliko godina uoči pandemije bile su obeležene jednim drugim trendom – odlaskom opet čitavih porodica u inostranstvo, verovatno značajnim delom kao rezultat „postpetooktobarskog sindroma“ – gubitka svake nade da će ovde ikad biti bolje, uz ličnu političku depresiju – ubeđenje da pojedinac više ništa ne može da učini i da se „istrošio“ u borbi protiv Miloševića. Dakle, vojvođanske migracije mogle bi se svrstati na one prisilne tokom prve polovine devedesetih, migracije vojnih obveznika, prvi talas porodičnih migracija tokom devedesetih, migracije posebno pripadnika manjinskih naroda radi školovanja i drugi talas porodičnih migracija u drugoj polovini druge decenije ovog stoleća.

 

Spomenimo i indirektne žrtve migracija – članove porodica emigranata, one koji su ostali. Najčešće se radi o roditeljima, a ponekad i o partnerima, deci, braći i sestrama. Značajan broj migranata čine visokoobrazovani (ili su to postali nakon školovanja u inostranstvu), što ukazuje na izuzetan gubitak intelektualnog kapitala. Izmena etničke strukture Vojvodine samo je još jedna od posledica trodecenijskih migracija, uz zapanjujuću depopulaciju posebno vojvođanskih sela.

 

Sledeću grupu žrtava Miloševićevog režima čine stotine hiljada onih koji su ostali bez posla. U prvom talasu, od pada autonomije do početka ratnih sukoba, desetine hiljada uglavnom funkcionera na svim nivoima ostale su bez funkcija, a mnogi i bez posla. Početkom ratnih sukoba krenula su otpuštanja po političkoj liniji, odnosno sukob sa neistomišljenicima. Najpoznatiji su primeri TV Novi Sad i Dnevnika, ali sigurno da je ovakvih primera bilo u svakoj vojvođanskoj opštini. Narednih godina desetine hiljada ljudi ostale su bez posla kao posledica ekonomskih sankcija i urušavanja privrede. Situacija se nije mnogo popravila ni početkom novog milenijuma. Neoliberalna politika i uništavanje društvene imovine, koje je prvi promovisao Milošević, a (bez)zdušno nastavili ekonomski jurišnici Demokratske stranke i G17 plus, ponovo su ostavili na desetine hiljada radnika bez posla. Sad se nisu samo uništavale fabrike, već i poljoprivredna dobra, lokalna sredstva informisanja, svaki privredni subjekt u društvenom ili državnom vlasništvu.

 

Dodajmo ovom spisku žrtava Miloševićevog i post-đinđićevskih režima i sve one kojima je uskraćeno pravo na kvalitetno lečenje, obrazovanje, kulturu, na učešće u političkom i javnom životu, na dostojanstvo.

 

Danas, prognani i raseljeni Vojvođani žive širom sveta. Malo je bilo pokušaja da se proceni njihov realan broj, kao što je bilo malo pokušaja da se kvantifikuju i dokumentuju posledice režima koji su vladali tokom prethodne tri decenije (ali je zato svaki pokušaj dvostruko značajan). Ako se ima u vidu broj doseljenih izbeglica i raseljenih lica tokom poslednje decenije prošlog veka (samo 1996. godine bilo je registrovano oko 260.000 izbeglih i prognanih), kao i određeni broj raseljenih lica sa Kosova, te onih iz drugih jugoslovenskih republika koji nisu registrovani, kao i imajući u vidu ogroman demografski preokret u Vojvodini tokom devedesetih (bilo je preko 90.000 više umrlih nego rođenih između dva popisa), može se pretpostaviti da je bilo između 350.000 i 400.000 manje Vojvođana registrovanih popisom 1991. godine  ili blizu 20%. Koliko su užasne demografske posledice, ukazuje i činjenica da je danas Vojvođana manje nego što ih je bilo pre 50 godina (oko 1,8 miliona, prema podacima Republičkog zavoda za statistiku), kao i da se godišnje rađa dvostruko manje dece nego pre pola veka (oko 16.000 prema 32.000). O ekonomskim, kulturnim, zdravstvenim i posledicama po mentalno zdravlje da i ne govorimo.

 

I gotovo da nije bilo pokušaja da se isprave nepravde prema vojvođanskoj emigraciji. Prvi takav pokušaj učinila je Kikinđanka Verica Dudić, poslanica u saveznom parlamentu, koja je 18. marta 1992. predložila amnestiju za vojne begunce. Nažalost, ne samo da predlog nije usvojen, nego je na njega reagovano kontrapredlogom SPS da se zabrani povratak svim onima koji su napustili državu od juna 1991. godine. Istaknimo i još jedan, makar samo simboličan gest. Pred kraj svog mandata, 27. februara 2004. godine, Skupština Autonomne Pokrajine Vojvodine usvojila je Deklaraciju o pozivanju na povratak svih građana Vojvodine koji su bili primorani da je napuste od 1990. do 2000. godine (autor ovog teksta bio je inicijator i autor nacrta teksta Deklaracije). Deklaracija je predviđala reintegraciju svih povratnika, kao i obezbeđenje lične bezbednosti i ravnopravnosti u ostvarivanju svih prava s ostalim građanima Vojvodine, uključujući i pravo na državljanstvo, stambeno pravo i pravo na glasanje. Nažalost, Deklaracija nije izazvala nikakve efekte i do danas je ostala samo moralan čin Skupštine.

 

Spomenimo i značajne antiratne akcije u Vojvodini 1991. i 1992. godine, počevši od onih u Pančevu u avgustu, septembru i novembru 1991. u organizaciji Pokreta za mir („Prvi geto u Srbiji, „Hod mira“), preko masovnih demonstracija u Senti i Adi u novembru i u Staroj Moravici i Trešnjevcu u decembru iste godine, kao i pobune u Trešnjevcu i osnivanja „Duhovne republike Zicer“ 10. maja 1992. godine.

 

U daljoj političkoj sudbini Vojvodine i njenoj demokratizaciji ne sme se zaboraviti na Vojvođane – emigrante. Progresivne političke snage moraju da teže bliskoj saradnji sa emigracijom i njenoj reintegraciji u politički život Vojvodine. Ne sme se zaboraviti ni na hrabre pokušaje suočavanja sa ratnom i nacionalističkom politikom. Oni predstavljaju nastavak tradicije nadnacionalnog radničkog pokreta i antifašističke borbe i predstavljaju jedinu osnovu na kojoj se može graditi platforma nove i progresivne Vojvodine.

Predhodni članakPOSLE TRIDESET GODINA
Sledeći članakParlamentarni izbori u Norveškoj: Povratak levice u državi blagostanja
Rođen u Novom Sadu 1974. godine. Doktor medicine, lekar specijalista epidemiologije i doktor medicinskih nauka iz oblasti javnog zdravlja. Radio je kao lekar u Domu zdravlja Bački Petrovac, kao epidemiolog u Institutu za javno zdravlje Vojvodine, a bio je i docent i šef Katedre za epidemiologiju na Medicinskom fakultetu u Novom Sadu, predravač na Institutu za globalno zdravlje i razvoj Univerziteta kraljice Margarete u Edinburgu i konsultant više međunarodnih organizacija, uključujući Program za razvoj Ujedinjenih nacija, Globalni fond i projekte Evropske Unije. Rukovodio je Jedinicom za operativna istraživanja Lekara bez granica u Luksemburgu i Briselu. Bio je i direktor izdavačke kuće Rosencrantz. Autor je preko 200 naučnih i stručnih radova, više udžbenika, tri romana, nekoliko publicističkih knjiga, 15 grafičkih novela i tri izložbe. Politički je aktivan od 14. godine. Bio je poslanik u Skupštini AP Vojvodine u periodu 2000-2004.

OSTAVITE KOMENTAR

Please enter your comment!
Please enter your name here